تبلیغات
عربی دبیرستان و نکات کنکوری - انواع فاعل- مفعول -جارومجرور

عربی دبیرستان و نکات کنکوری

عربی جامع دبیرستان

درباره من
دبیر عربی دبیرستان ،مدرس ضمن خدمت همکاران، 20 سال سابقه تدریس عربی دبیرستان و کلاسهای کنکور-سرگروه عربی دبیرستان ازمهر1390 تا مهرماه96-تلمّذ در محضر بزرگترین اساتید ادبیات عرب ایران:دکتر حسن وحید -دکتر نادر نظام طهرانی-دکتر سید خلیل باستان -دکتر عدنان طهماسبی-دکتر عناد (عراقی)-دکتر مصطفوی و...
برگه ها
جستجو در وبلاگ
نویسنده :حسن شیرزاد
تاریخ: چهارشنبه 11 بهمن 1396 09:58 ب.ظ

    نكته ی مهم1:  جمله ی فعلیه : جمله ای است كه غالباً با « فعل » شروع می شود (فعل ماضی ، فعل مضارع ، فعل امر . . . ) و هر فعلی نیاز مند به « فاعل » است ، جملات زیر همگی فعلیه هستند زیرا هر كدام با یك فعل شروع شده اند.

1)أنـْزَلَ اللهُ الْمَطَرَ فَأَحْیا بِهِ الأرضَ . (جمله ی فعلیه ، چون با فعل ماضی شروع شده است .)

2)یُسَبِّحُ لِلّهِ ما فی السَّموات و ما فی الأرض . (جمله ی فعلیه ، چون با فعل مضارع شروع است .)

3)اِصْبِرُوا إنَّ اللهَ مَعَ الصّابرین . ( جمله ی فعلیه، چون با فعل امر شروع شده است . )

   نكته ی مهم2 :  هر فعلی ، فاعلی دارد که فاعل همیشه بعد از فعل می آید.

راه های تشخیص فاعل           

 1) تشخیص از طریق معنی : مطمئن ترین راه برای یافتن فاعل در جمله ، ترجمه ی عبارت و درك مفهوم جمله است و می دانیم كه فاعل در جمله ، انجام دهنده ی كار است و با استفاده از سوال ( چه كسی ؟  ) می توانیم فاعل جمله را تشخیص دهیم .

2) تشخیص از طریق علامت: « فاعل » علامتی دارد كه با دیدن آن به « فاعل » بودن كلمه پی می بریم. علامت فاعل « رفع ــُـ    انِ در اسم مثنی   - ونَ در اسم جمع مذکر سالم »  است . یعنی   كلُّ  فاعلٍ  مرفوعٌ   


 نكته ی مهم 3  : فاعل در جملات عربی پس از فعل می آید ؛  یعنی :  فعل +  فاعل  +  . . .

 جَــلَــسَ  الــتِّلمیذُ  عَلَــی الْكُرسِّی .                     جاءَ        علیٌّ    .

     فعل        فاعل و مرفوع                                                                  فعل            فاعل و مرفوع

نكته ی مهم4 : فاعل در جملات عربی بعد از فعل و به سه صورت می آید :

1-  اسم ظاهر :     خَلـَقَ    الـلهُ  الـسَّموات  و الأرضَ  بـالْحَقِّ   .

                                               فاعل و اسم ظاهر

2-  ضمیر بارز (  آشكار )  :  اِصْبِرُوا إنَّ اللهَ مَعَ الصّابرین .

                                       فاعل ضمیر بارز « واو »

3- ضمیر مستتر ( پوشیده ) :  الغوّاصُُ ذَهَبَ إلی أعماقِ المحیطِ .

                             ( فاعل این عبارت ضمیر مستتر « هو » در فعل «ذَهَبَ » است . )   

نكته ی مهم5 : برخی از صیغه های فعل های ، ماضی ، مضارع  و امر دارای ضمیر بارز ( فاعل بارز ) و برخی دیگر از صیغه ها دارای ضمیر مستتر ( فاعل مستتر ) هستند .

توجه  كنید  :

1) در فعل ماضی : تمام ضمایری كه در آخر فعل ماضی می آیند (12 ضمیر ) ضمیر بارز ( آشكارا ) نامیده می شوند و همه ی آن ها « فاعل » برای فعل خود هستند . (در صیغه های مفرد مذكر و مفرد مؤنث غایب ، فاعل ضمیر مستتر است ، در مفرد مذكر « هُوَ » و در مفرد مؤنث « هِیَ » مستتر است )

2) در فعل مضارع : ضمایر ( ـا ( نِ ) ، و ( نَ ) ، ـْنَ ، یـ ( نُ ) در پایان 9 صیغه ی فعل مضارع بارز ( آشكار ) هستند و در پنج صیغه ی بقیه ( مفرد مذكر غایب ، مفرد مؤنث غایب ، مفرد مذكر مخاطب ، متكلم وحده و متكلم مع الغیر) ضمایر ( هُوَ ، هِیَ ، أنْتَ ، أنا  ، نَحْنُ  ) فاعل ، مستتر هستند.

3) در فعل امر :  ضمایر ( ـا ، ـوا ، یـ  ،  ـْنَ ) در پایان فعل امر مخاطب ( حاضر ) ، بارز ( آشكار ) هستند و فقط ضمیر ( أنْتَ ) در صیغه ی « مفرد مذكر » مستتر است .

نكته ی مهم 6 : در زبان عربی فعل از لحاظ « مذكر و مؤنث » بودن تابع فاعل خود می باشد ؛ مانند:

● یَدْخُلُ الْمُعَلِّمُ الصَّفَ . ( مذكر )                         ● تَدْخُلُ الْمُعَلِّمةُ الصَّفَ . ( مؤنث )

     فعل      فاعل                                                                                           فعل       فاعل

 نتیجه  :  مطابقت میان فعل و فاعل از نكات بسیار مهم است.

نكته ی مهم7 : كاربرد « فاعل » در زبان عربی همراه صیغه های غایب با صیغه های دیگر تفاوت می كند . در صیغه های غایب ، هر گاه فاعل به صورت اسم ظاهر بیاید ، فعل در آغاز جمله به صورت مفرد می آید .  به مثالهای زیر توجه كنید تا موضوع را بهتر بفهمید ؛

صیغه های غایب :

مذكّر

مؤنّث

مفرد

مثنی

جمع

نَجَحَ    الْمُعَلِّمُ

نَجَح    الْمُعَلِّمانِ

نَجَحَ    الْمُعَلِّمُونَ

مفرد

مثنی

جمع

نَجَحَتْ   الْمُعَلِّمةُ

نَجَحَتْ   الْمُعَلِّمتانِ

نَجَحَتْ  الْمُعَلِّماتُ




نكته ی مهم8 : هرگاه فاعل به صورت « اسم ظاهر » نیامده باشد ، فعل همراه ضمیری می آید كه

 همان ضمیر ، « فاعل » است وبه آن ضمیر بارز می گویند . به مثالهای زیر توجه كنید تا به موضوع پی ببرید.

ألْمؤمِنُ نَجَحَ      فاعل ضمیرمستتر« هو »     ألْمؤمِنةُ نَجَحَتْ          فاعل ضمیرمستتر« هی »                              

ألْمؤمِنانِ نَجَحا          فاعل ضمیر بارز« ـا »         ألْمؤمِنَتانِ نَجَحَتا        فاعل ضمیربارز « ـا »

ألْمؤمِنُونَ نَجَحُوا       فاعل ضمیر بارز« واو »        ألْمؤمِناتُ نَجَحْنَ        فاعل ضمیربارز« ـْنَ »         

تذكر : توجه كنید كه كلمه« الْمؤمِن » در آغاز تمام جمله ها « فاعل » نیست بلكه « مبتدا » است .

نكته ی 6 : در صیغه های « مخاطب و متكلّم » همانند تمامی زبان ها ، فاعل به صورت « ضمیر» می آید؛ ولی به صورتمستتر ( مخفی )  مانند  :

أجْلِسُ (  أنا  ) ــ  تَجْلِسُون  ( و  )  ــ  تَجْلِسینَ  ( یـ  ) ــ نَشْكُرُ   ( نَحْنُ  )

              مستتر                              بارز                                بارز                          مستتر   

نکات      


- در صیغه های «  اُكْتُبْ  » ، «  اَكْتُبُ  » ، «  نَكْتُبُ  » فاعل را مشخص كنید .

ضمایر مستتر « أنْتَ » ، « أنا » و «  نَحْنُ » فاعل فعل های مذكور هستند . فاعل در این سه صیغه حتماً باید مستتر باشد . (واجب الْاستتاراست .)

- در فعل های فوق آیا فاعل می تواند ظاهر شود ؟

   خیر ، همان طور كه گفتیم ، فاعل در این سه صیغه ( سه فعل ) همیشه مستتر و ظاهر نمی شود و محلاً مرفوع است .

مفعولٌ به و جار و مجرور

الف) مفعولٌ به : مفعولٌ به =   كلمه ای است كه كار بر روی آن واقع می شود و مفعولٌ به همیشه منصوب است و علامت نصب آن غالباً ( ــً‌‌ــَـ     - ینِ در اسم مثنی  - ینَ در اسم جمع مذکر سالم ) است ، مانند :

یَـــدْخُـــلُ   الْمـــؤمــــنُ     الْــــجَــنَّةَ     ‌‌ـــ  كَــــتــــَبَ    الـــطّـــالبُ      رســالـــةً   .

      فعل             فاعل و مرفوع     مفعول به و منصوب             فعل              فاعل و مرفوع     مفعول به و منصوب

نكته ی1: در جمله های فعلیه ( جمله هایی كه با فعل شروع می شوند ) معمولاً سه ركن اصلی و اساسی دارند كه عبارتند از : فـعل   +    فـاعل    +   مـفعولٌ بـه  . . .

 مانند  :                     یَضْرِبُ     الــلّـــهُ     الــأمـثالَ    .                    

                                 فعل              فاعل               مفعولٌ به

■ انواع فعل از نظر داشتن یا نداشتن « مفعولٌ به »   :

1) فعل لازم : به فعل هایی كه معنای آن ها با فاعل كامل می شود و نیاز به مفعولٌ به ،  ندارند ، « فعل لازم » گفته می شود ؛ مثل : جَلَسَ سعیدٌ  .      سعید نسشت .

 نكته ی2 : اگر فعل جمله ، با سوال  چه كسی را ؟ و چه چیزی را ؟ معنی ندهد ، فعل لازم  است و گرنه متعدی می باشد .                                                                                                                                                                            

2) فعل متعددی  :  به فعل هایی كه علاوه بر فاعل ، به مفعولٌ به ، هم نیاز داشته باشد « فعل متعدی » می گوییم ؛ مانند  :

          أكَلَ     الثَّعْلَبُ       قَـــلْبَ       الْــحِمارِ .

              فعل            فاعل           مفعولٌ به

 نتیجه : « مفعولٌ به » كلمه ای است كه كار فاعل بر روی آن واقع می شود.

مفعولٌ به فقط در جملاتی می آید كه فعل آن ها « متعدی » است.

نكته ی 3 : در زبان فارسی هم  ، برخی از فعل ها لازمند ( نیاز به مفعول ندارند ) و برخی از فعل ها متعدی اند ( نیاز به مفعول دارند ) .

فعل های لازم        ==       آمد  ،  نشست  ،  رفت  ،  اعتماد كرد  ،  آشكار شد  و . . .

فعل های متعدی    ==       گرفت  ،  خورد  ،  دید  ،  زد  ،  فهمید  ،  نوشت  و . . .

راه های تشخیص مفعولٌ به

 تشخیص از راه معنا  :  با ترجمه ی یك عبارت ، معلوم می شودكه مفعولٌ به دارد یا نه ، مفعولٌ به ، معمولاً با حرف نشانه ی « را » در فارسی همراه است و در عربی دارای علامت مخصوصی است .

2- تشخیص از راه علامت : در زبان عربی « مفعولٌ به » دارای علامتی است كه به وسیله ی آن علامت ، می توان  مفعولٌ به  را تشخیص داد . 

 علامت « مفعولٌ به » معمولاً عبارت است ( ــَــًـ ) یعنی مفعولٌ به پیوسته منصوب است.« كُلٌّ مفعولٍ منصوبٌ .»

نكته ی 4 : در زبان فارسی برای پیدا كردن مفعول از «چه كسی را » و «چه چیز را» استفاده می كنیم ، همین امر در عربی نیز می تواند راهنمای ما برای جست و جو «  مفعولٌ به » باشد .

1-  اُطْلُبْ  الْعِلْمَ و لا تَكْسَلْ  .  علم را بجوی و تنبلی نكن . ( چه چیز را باید جست ؟   علم را ، پس«  علم » مفعول و  منصوب  است . )

2-  شاهَدَ سلمانُ فاطمةَ ( س ) سلمان فاطمه را دید . ( چه كسی را دید ؟  فاطمه (س) را ، پس « فاطمه » مفعول منصوب است .

نكته ی 5 : ضمایر « منفصل منصوب » : ضمایر منفصل منصوب معمولاً در ابتدای جمله  می آیند و « مفعولٌ به » می باشند ؛      مانند   :  إِیَّاكَ   نَعْبُدُ و  إِیَّاكَ نَسْتَعینُ   .

                                                   مفعولٌ به            مفعولٌ به

 مفعولٌ به معمولاً بعد از فاعل می آید.

 توجه  : ضمایر منفصل منصوب عبارتند از :  إِیَّاكَ (  تورا  )  ،  إِیَّاكُمْ (  شما را ) ، إِیَّای ( مرا )  ( ده صیغه  ی باقی مانده از این ضمایر را در آینده خواهیم خواند ) .

2) ضمایر متّصل به سه قسم كلمه   : ضمایر متّصل به هر سه قسم كلمه  ( فعل -  اسم -  حرف ) متصل می شود و  هرگاه با فعل بیایند ، غالباً  « مفعولٌ به » است .

مانند   : قَدْ    جَعَلَكَ    اللهَُ حُرّاً .              إنَّما   نُطْعِِمُکُم  .

                مفعولٌ به و محلاً منصوب                                         مفعولٌ به و محلاً منصوب

كلمات ( جَعَلَ و نُطْعِمُ ) فعل اند كه همراه ضمایر ( ـكَ و ـكُمْ ) آمده اند و این دو ضمیر « مفعولٌ به »  هستند .

توجه  :  ضمایر متّصل ، به سه قسم كلمه عبارتند از : ( ـه ، ـهُما ، ـهُم ، ـها ، ـهُما ، ـهُنَّ ، ـكَ ، ـكُما ، ـكُم ، ـكِ ، ـكُما ، ـكُنَّ ، ـی ، ـنا )

ب) جار و مجرور

  نكته ی 1: در زبان عربی تعدادی از حروف هستند كه مانند حروف اضافه فارسی اند . این حروف « حروف جر » نامیده می شود و ویژگی آن ها این است كه اسم بعد از خود را « مجرور » می كنند ، حروف جر  در عربی درست ، كار حروف اضافه  ،  در فارسی را انجام می دهند .

1- تَقْنُطوا مِنْ رَحْمَةِ اللهِ  .    (   از رحمت الهی ناامید نشوید .  )

            حرف جار                                 حرف اضافه

2- یَدْخُلُونَ فی دینِ اللهِ أفْواجاً .   ( دسته دسته وارد در دین خدا می شوند .  )

             حرف جار                                                           حرف اضافه

3- بِسم اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ .  (  به نام خداوند بخشنده ی مهربان .  )

 حرف جار                                             حرف اضافه

4-   لَیْسَ كــَـمِثْلِهِ شیءٌ  .      (    هیچ چیزی مانند او نیست  .  )

           حرف جار                                                        حرف اضافه

نكته ی2 :  در زبان عربی اسم بعد ازحرف جر را (  مجرور   ) (  اسم و حرف جر را با هم « جار و مجرور » )  می نامند و در زبان فارسی اسم بعد از حرف اضافه  را « متمم » می گویند  ؛ مانند  :

شاهَدَتُ تلمیذاً فـی  الــشَّارعِ   . دانش آموزی در  خیابان دیدم  . 

                 جار و مجرور

                     حرف جر   مجرور به حرف جر                                 حرف اضافه   متمم

نكته ی 3 : مهم ترین حروف جر در زبان عربی كه اسم بعد از خود را « مجرور » می كنند، عبارتنداز : حروف جر : به حروفی از قبیل  : مِنْ ( از ) ، فـِی (در) ، إلی (به ، به سوی) ، لـِ (برای) ،عَلی (بر،برروی) بـ ِ(با) ، كـ َ(مانند) ، عَنْ (از) و . . . « حروف جر » و به اسم بعد از آن ها « مجرور » و به هر دو « جار و مجرور » می گوییم .  و حروف جر، همیشه قبل از اسم می آیند .

سوالات مهم 

1- فرق معنایی كلمه ی « الطالب » در دو عبارت « ذَهَبَ الطّالبُُ » و « رأیتُ الطّالبََ » چیست ؟

● دو كلمه از لحاظ معنایی فرقی ندارند ، هر دو معنی « شاگرد یا دانش آموز  » می دهند ولی از لحاظ نقش با هم فرق می كنند ، اولی « فاعل و مرفوع » و دومی « مفعولٌ به و منصوب » است.

2- آیا می توان گفت كه یكی از نشانه های اسم بودن ، وجود حرف جر قبل از آن است ؟

بله ،  زیراحروف جر قبل از اسم می آیند و اسم بعد از خود را  مجرور  می كند.

3- چرا فعل های لازم به مفعول نیاز دارند ؟

 چون این قبیل از فعل ها  با فاعل خود معنی تام و كاملی دارند و برای كامل شدن معنی جمله ، نیاز به مفعول نیست ؛  مانند  :  جاءَ     الطّالبُ  .  (  دانش آموز آمد . )

                                  فعل لازم        فاعل

4- آیا مفعولٌ به ، در آغاز جمله نیز قرار می گیرد ؟

بله ، مانند   : إِیَّاكَ نَعْبُدُ   . (   فقط تو را می پرستیم .  )

                       مفعولٌ به



تازه ترین مطالب
ابزارک های وبلاگ

قالب وبلاگ

  • کل بازدید:
  • بازدید امروز :
  • یازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • نویسنده:حسن شیرزاد
  • تعداد کل مطالب :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :